De mond van mijn Haagse tante opende zich gerond bij het uitspreken van de eerste lettergreep. Na gesis tussen de tanden volgde ‘tuut’ met getuite lippen. Hoewel ik geen idee had wat ze bedoelde, was ik onder de indruk van het bekakt klinkende woord. Tante keek tevreden. Ze verdiepte zich graag in het  Renkums dialect. 

Steeds minder mensen spreken dialect. Ook in ons dorp is dat merkbaar.  Wanneer hoor je het Renkums volkslied nog:  En de knijntjes hebbe de tupkes  uut de boerekool gevrete, falderalderiee, falderalderare…  Elke dorpsgenoot wist wat een moeder  bedoelde als  ze vertelde dat ze een van de blagen een opsuja verkoch had omdat de snottert weer es stront in de ore had.

De uitdrukking vertelt ook iets over de aan Renkumers  toegeschreven eigenschap eigenzinnigheid. De juiste bewoording voor de bedoelde handeling te boek als iemand de oren wassen.   

Het verdwijnen van het dialect  heeft diverse redenen.  De leefwereld van de mens is groter geworden. We reizen er wat af.  Wie buiten de eigen woonplaats of streek  dialect spreekt loopt het risico niet begrepen te worden, dus is het handiger om Standaardnederlands te spreken. Omdat er meer mensen dan vroeger onderwijs volgen wordt het Algemeen Beschaafd Nederlands  beter beheerst. Hoewel mijn tenen spontaan de kramp krijgen als jongeren ‘dan ik’ vervangen door ‘als mij’. Dat komt veel voor, ik weet het. Ik draag altijd warme sokken. 

Ook de opkomst van radio, televisie, computer,  enzovoort,  heeft invloed op het taalgebruik. Gelukkig zijn er nog dorpsgenoten die zich in sappig Renkums uitlaten. Als ik ze tegenkom en we wisselen de laatste nieuwtjes uit, is ook mijn ABN ver zoek. Je herkent elkaar in taal en het geeft een ’onder ons’ gevoel.  Mensen die niet in Renkum of in directe omgeving geboren zijn en zich in dialect willen uitdrukken, vallen direct door de mand. Ze missen de finesse en  gebruiken klanken verkeerd.  Als ze bijvoorbeeld de euuu-klank in heur horen, denken ze vaak  dat Renkumers ook euren zeggen in plaats van oren. Of ze combineren woorden verkeerd, zoals mijn tante. 

Het Renkums dialect is stevende. Over vijftig  jaar misschien enkel nog terug te vinden of te horen via een app, ontwikkeld door een dialectoloog wiens voorvaderen  in ons dorpje leefden.  Ik vind het jammer.  Het klinkt vertrouwd als iemand je ‘ajuu wôh’ naroept. Tegenstanders van dialecten vinden het plat klinken. Ze zijn van mening dat dialect het meest  gesproken wordt door mensen  met een lage opleiding of mensen die vroeger op school niet hebben opgelet. Dialect en daarmee ook ons Renkums dialect is minderwaardig.

Niet waar!  Het Standaardnederlands is ontstaan uit dialecten. Bij de eerste totale vertaling van de bijbel  in het Nederlands bleken de leden van de commissie die voor de vertaling verantwoordelijk was en uit diverse streken kwamen, allemaal net even anders te spreken. Daarom werd er een compromis gesloten voor alle verschillende klanken. Voilà, het Algemeen Beschaafd Nederlands was geboren.  

Om met mijn Haagse tante te spreken:  steek die maar in je bokstuut.